www site içi
 
| | | | | | | |
ANA SAYFA
SİTE HARİTASI
|
GÜNCEL KONU
ÖZEL GİRİŞ

Boğmaca daha çok çocuklarda görülen, ancak hastalığa karşı bağışık olmayan her yaştaki kişileri etkileyebilen bulaşıcı  bir solunum yolu enfeksiyonudur. Özellikle çocuklarda ağır seyreder. Hastalık etkeni Bordatella pertussis adı verilen bir bakteridir.

Boğmaca her ülkede görülebilir. Mevsimsel olarak daha çok sonbahar aylarında görülmekle birlikte, her mevsiminde ortaya çıkabilir. Aşılama oranının düşük olduğu ülkelerde daha sıktır. Boğmaca küçük çocuklarda tipik bir klinik tablo oluştururken, büyük çocuklarda ve erişkinlerde daha hafif seyrettiğinden, tanısı zor konulan bir hastalıktır. Boğmaca hastalığında aşılama hastalığın önlenmesi açısından son derece önemlidir, aşının uygulamaya başlanılmasından sonra hastalığın ortaya çıkış sıklığında ve neden olduğu ölüm olaylarında belirgin bir gerileme olduğu saptanmıştır. Çocukluk döneminde erkek ve kadınlarda hastalığın görülme sıklığı aynı iken, bu durum erişkinlerde kadınlar aleyhine gelişmektedir. Bunun nedeni  kadınların erkeklere göre çocuklarla daha çok ilgilenmesinden dolayı etken ajan ile daha çok karşılaşmasıdır. Hastalığın sosyoekonomik düzeyi düşük toplumlarda, toplu yaşam alanlarında, kalabalık gruplar halinde yaşayanlarda, uygun olmayan hijyenik koşullarda, yetersiz ve kötü beslenme durumunda ölüme daha çok sebep olduğu bilinmektedir.
Etken genellikle solunum yollarından bulaşır. Hasta kişinin solunum sistemi salgıları damlacık yolu ile yayılarak, diğer insanlara mikrobu yayar. Aynı evde yaşayan insanların bağışığı yok ise, % 90 oranında bu hastalığı alırlar. Çocuklara hastalık genellikle erişkinlerden bulaşır. Bulaşma çoğunlukla öksürük başlamadan öncre gerçekleşirse de, öksürük başladıktan sonra 15-20 gün daha bulaştırıcılık devam eder. Belirti ve bulgular etkenin bulaşmasından 4-21 gün sonra görülmeye başlar. Hastalığın ilk döneminde hafif ateş, burun akıntısı ve halsizlik gibi üst solunum yolu enfeksiyonuna benzer belirtiler görülür. Daha sonra kuru öksürük başlar ve kısa zamanda öksürük boğmaca için tipik nöbet özelliğini kazanır. Hasta arka arkaya defalarca öksürüp, sonra iç çekme şeklinde bir ses çıkararak derin nefes alır. Nöbetler sırasında morarma ve kusma sıktır. Soğuk ve kirli hava gibi uyaranlar nöbetleri ortaya çıkarabilir. Nöbet dönemi genellikle 3-10 hafta olmakla birlikte, daha kısa da sürebilir. Daha sonra nöbetlerin sıklığı ve şiddeti azalır. Öksürük kuru öksürük halini alır ve haftalar içerisinde düzelir.

 

Tedavi
Özellikle altı aylıktan küçük bebeklerde şiddetli öksürük nöbetlerine bağlı hava yollarında parçalanmaya bağlı akciğer zarı altında hava toplanması, zatürre, havasız kalmaya bağlı ölümler gözlenebilir. Bu nedenle bu vakaların hastaneye yatırılması gerekir. Antibiyotik tedavisi hastalığın şiddetini ve süresini azaltabilir. Takip sırasında nöbetleri kolaylaştıran uyaranlardan uzak tutmak önemlidir.

 

Boğmaca aşısı:

Boğmacanın kontrol altına alınabilmesi için 6 yaşın altındaki bütün çocuklara boğmaca aşısının uygulanması çok önemlidir. Sağlık Bakanlığı çocukluk dönemi aşı takvimine göre; herhangi bir engel olmadığı sürece, okula başlayana kadar toplam dört kez boğmaca aşısı yapılması gerekmektedir. İlk olarak iki aylıkken yapılır ve ardından birer ay ara ile iki kez daha uygulanır. Dördüncü kez ise 16. ile 24. aylar arasında yapılır. Aşı yapıldıktan sonra aşı yerinde lokal reaksiyonlar (kızarıklık, şişme, ağrı), ateş, sistemik belirtiler (baygınlık, bulantı, kusma), 3 saatten fazla süren, tiz sesli ağlama, konvülsiyon (nöbet geçirme), ensefalopati (beyin fonksiyonlarının kaybı) gibi yan etkiler gelişebilir.  Böyle bir yan etki ortaya çıkmışsa veya çocuk altı yaşını doldurmuşsa boğmaca aşısı yapılmamalıdır. Boğmaca aşısı difteri-boğmaca-tetanoz aşısı şeklinde, üçlü karma aşı olarak uygulanmaktadır. Ayrıca dörtlü, beşli ve altılı kombinasyonlar şeklinde, difteri, tetanoz, çocuk felci, Hemofilus influenzae tip b ve hepatit B aşıları ile birarada da bulunmaktadır. Piyasada yan etkisi daha az olan hücresiz (aselüler) boğmaca aşısı da mevcuttur.

 

Difteri - tetanoz - boğmaca (DBT) aşısı

Bu aşı çocuğu üç hastalığa karşı da yüksek oranda korur. Difteri ve tetanozun zararsız hale getirilmiş toksinlerini ve ölü boğmaca mikrobunu birarada içerir. Boğmaca mikrobunun yan etkilerinin fazla olması nedeniyle, son yıllarda tam ölü bakteri yerine, boğmaca bakterisinin toksinlerini içeren ve hücresiz (aselüler) boğmaca aşısını içeren, “DaBT”  şeklinde gösterilen bir aşı da mevcuttur.  Bu aşı tam hücreli aşıdan daha etkili değildir, ancak yan etkileri daha azdır.

DBT aşısı tam etki sağlamak ve uzun süre korumak için çocukluk döneminde 5 defa yapılmalıdır. İlk 3 aşı en az 4 hafta ara ile yapılır. Ülkemizde Sağlık Bakanlığı’nın aşı programına göre ilk 3 doz 2., 3., 4. aylarda, 4. doz 16-24 ay arasında, 5. doz ise ilköğretim 1. sınıfta uygulanmaktadır. Bazı gelişmiş ülkelerde 2., 3., 4., 15-18. aylarda ve 4-6 yaş arasında uygulama söz konusudur. Bu farklı uygulamalar arasında etkinlik yönünden fark yoktur.

 

Aşının yan etkileri

En sık rastlanan yan etkiler çocukların yaklaşık olarak üçte birinde ortaya çıkan ve aşı yapılan yerde hassasiyet, ağrı, kızarıklık ve şişlik şeklindeki reaksiyonlardır. Bu reaksiyonların görülme olasılığı dördüncü ve beşinci dozlardan sonra daha fazladır. Genellikle aşıdan sonraki iki gün içinde ortaya çıkar.  Bazı çocuklarda, dördüncü veya beşinci DTaB aşısının ardından, aşının yapıldığı kol yada bacak tamamen şişebilir. Bu şişme, aşıyı izleyen ilk üç günde gelişir ve ardında herhangi bir iz bırakmaksızın, yaklaşık 4 gün devam edip, kendiliğinden düzelir. Bu durumda telaşlanıp, antibiyotik başlamanın bir yararı yoktur. Yaklaşık olarak aşılanan her 20 çocuktan birinde ateş, beş çocuktan birinde de halsizlik, iştahsızlık ve huysuzluk görülebilir. Bu reaksiyonlar da 4. ve 5. dozlardan sonra daha sıktır ve kendiliğinden düzelir. Yan etkiler bazı çocuklardadaha şiddetli olabilir. Her 3 000 çocuktan yaklaşık birinin ateşi, 40º C’a veya üzerine çıkabilir. Nadiren aşılanmanın ardından 3 saat veya daha uzun bir süre nedensiz ağlama gözlenebilir. Yaklaşık her 14 000 aşıda bir kısa süreli kasılma nöbetleri (konvülsiyonlar) gelişebilir.  DTB  aşısından sonra gelişen kasılma nöbetleri  genellikle aşının bizzat kendisine değil, neden olduğu ateş yükselmesine bağlıdır. Halk arasında “havale” adı verilen bu gibi nöbetler ortaya çıktıklarında telaşa neden olabilirlerse de kısa sürede sona erer ve çocuğa herhangi bir zarar vermez. Bu nöbetleri önlemenin en etkili yolu ateş ortaya çıktığında çocuğa bir ateş düşürücü şurup vermektir. Kasılma nöbetleri bazan DBT aşısı içerisindeki boğmaca toksinlerine bağlı olabilir, bu daha ciddi bir yan etkidir. Heriki durumda da çocuğun bir hekim tarafından değerlendirilmesi gerekir. Çok nadir olarak çocuklarda ileri derecede uyuşukluk ve hareketsizlik ve beyin iltihabı bildirilmişse de, bu yan etkiler o kadar seyrektir ki, aşıya mı bağlı olduğu, yoksa tesadüfen başka nedenlerle gelişen hastalığın aşı sonrası mı farkedildiği tam olarak bilinmemektedir.

Aşının etkinliği ve difteri, boğmaca ve tetanoz gibi üç tehlikeli ve öldürücü hastalığı çok etkin olarak önlediği dikkate alındığında, yan etkiler göze alınabilecek kadar seyrek ve hafiftir. Bu nedenle her çocuk mutlaka bu aşı ile aşılanmalıdır.

Aşının yapılmaması gereken durumlar:

DBT aşısı boğmaca içeriği nedeniyle, bazı çocuklara yapılmamalıdır. Bu durumda DBT yerine DT (difteri-tetanoz) veya altı yaşından büyükse dT aşısı uygulanır:

  • Bir doz DBT aşısı sonrasında şiddetli (yaşamı tehlikeye sokan) allerjik reaksiyon gelişen bir çocukta, daha başka bir doz uygulanmamalıdır.
  • Bir DBT aşısı dozunu izleyen 7 gün içerisinde ensefalopati (beynin etkilenmesi sonucu gelişen koma hali) gelişen bir çocukta daha sonra, boğmaca aşısı içeren hiçbir aşı yapılmamalıdır.         
  • Bir DBT aşısı dozunu izleyen 48 saat içerisinde ateşi 40,5 ºC’nin üzerine çıkan bir çocukta, boğmaca aşısı içeren başka bir doz kullanılmamalıdır.
  • Bir DBT aşısı dozunu izleyen 48 saat içerisinde hareketsizlik ve şok tablosu gelişen bir çocukta, boğmaca aşısı içeren başka bir doz uygulanmamalıdır.
  • DBT aşısı dozunu izleyen 48 saat içerisinde en az 3 saat boyunca veya daha uzun süre devamlı ağlayan bir çocukta, boğmaca aşısı içeren başka bir doz kullanılmamalıdır.
  • Aşıdan sonraki 3 gün içerisinde kasılma nöbeti gelişen bir çocukta, boğmaca aşısı içeren başka bir doz kullanılmamalıdır.
  • Diğer aşılarda olduğu gibi, hastaneye yatırılacak kadar ağır ateşli hastalığı olan çocuklara DBT aşısı yapılmamalıdır.
  • Altı yaşını bitiren çocuklara ve yetişkinlere boğmaca içeren bir aşı yapılmamalı, difteri için de difteri toksoidi azaltılmış aşı (d), yani dT aşısı uygulanmalıdır.

 

Hücresiz aşı (DaBT) da bu gruplara yapılmaz. Ancak yan etkileri daha azdır.

Yetişkinde aşılama:

Çocukluk çağındaki beş doz aşılamadan sonra her yetişkinin 10 yılda bir dT aşısı ile aşılanması gerekir.